* ( « عَلِمَ اللَّه أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ ، فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ » ) * كلمه « تختانون » از مصدر اختيان ، و آن هم باب افتعال از خيانت است ، و همان معناى خيانت را مىدهد و بطورى كه گفته‌اند در اختيان معناى نقص خوابيده ، و جمله : « انكم تختانون . . . » ، دلالت بر معناى استمرار دارد ، در نتيجه مىفهماند كه از روز تشريع حكم صيام اين خيانت در ميان مسلمين مستمر و دائمى بوده ، يعنى بطور سرى خدا را نافرمانى و به خود خيانت مىكرده‌اند ، و اگر اين خيانتشان نافرمانى خدا نبود ، دنبالش آيه توبه و عفو نازل نمىشد ، و اين توبه و عفو هر چند صريح در اين نيست كه قبلش نافرمانى و معصيتى بود ، ليكن مخصوصا با در نظر گرفتن اينكه هر دو كلمه با هم جمع شده‌اند ، ظهور در اين معنا دارد . و بنا بر اين پس آيه شريفه دلالت مىكند بر اينكه قبل از نزول اين آيه حكم روزه اين بوده كه در شب روزه زناشويى هم حرام بوده ، و با نازل شدن اين آيه حليت آن تشريع و حرمتش نسخ شده ، هم چنان كه جمعى از مفسرين نيز اين را گفته‌اند ، و جمله « * ( أُحِلَّ لَكُمْ ) * . . . » و همچنين جمله : « * ( كُنْتُمْ تَخْتانُونَ ) * . . . » ، و جمله : « * ( فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ ) * » و جمله « * ( فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ ) * . . . » همه اشعار و بلكه دلالت بر اين نسخ دارد ، زيرا اگر قبلا عمل زناشويى در شب روزه حرام نبود ، حق كلام اين بود كه بفرمايد : « فلا جناح عليكم أن تباشروهن » حرجى بر شما نيست كه با زنان درآميزيد ، و يا عبارتى نظير آن ، نه اينكه بفرمايد ( حلال شد بر شما ) و اين خيلى روشن است . و بعضى گفته‌اند : آيه شريفه ناسخ نيست ، چون در آيات روزه نسبت به عمل جماع و يا خوردن و شرب چيزى كه حرمت را برساند نبوده ، تا اين آيه با حلال كردن آن ناسخ باشد ، بلكه ظاهر قضيه چنان كه بعضى روايات هم كه از طرق اهل سنت و جماعت رسيده به آن اشعار دارد اين است كه مسلمين وقتى حكم وجوب روزه نازل شد ، و آيه « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ . . . » ، را شنيدند ، فهميدند كه احكام اسلام و مسيحيت از جميع جهات مساويند ، و همانطور كه گفته‌اند مسيحيان عمل زناشويى و اكل و شرب را در اول شب انجام مىدادند بعد در آخر شب امساك مىكردند ، مسلمانان هم همين طور روزه گرفتند ، البته اين معنا بر جوانها گران آمد ، چون نمىتوانستند از عمل زناشويى صرفنظر كنند ، لذا با اينكه اين عمل را گناه مىدانستند ، سرى انجام مىدادند ، و در نتيجه اين عمل را خيانتى به خود مىپنداشتند ، پير مردان هم از ترك خوردن و نوشيدن بعد از خواب ناراحت بودند ، و اى بسا بعضىها خواب مىماندند و به حكم روزه مسيحيان كه بعد از خواب افطار حرام بوده ، ديگر نمىتوانستند سحرى بخورند لذا آيه نازل شد ، و بيان كرد كه عمل زناشويى و اكل و شرب در